خبرگزاری مهر، گروه استانها- سکینه اسمی: کتاب خوانی تنها به تعداد کتابهای منتشرشده یا شمار کتابخانههای یک استان محدود نمیشود؛ میزان حضور کتاب در زندگی روزمره مردم، دسترسی به منابع مطالعاتی و تبدیل مطالعه به یک عادت فرهنگی، معیارهایی هستند که وضعیت واقعی این حوزه را نشان میدهند. در آذربایجانغربی نیز با وجود ظرفیتهای فرهنگی و برنامههای مختلف برای توسعه زیرساختهای کتابخانهای، افزایش سرانه مطالعه همچنان یکی از ضرورتهای مهم فرهنگی استان به شمار میرود.
سرانه روزانه ۱۴ دقیقهای مطالعه در استان، در حالی اعلام شده که میانگین کشوری ۱۵ دقیقه است؛ فاصلهای اندک که در عین حال نمیتواند به معنای مطلوب بودن وضعیت کتابخوانی تلقی شود. تغییر الگوی مطالعه، افزایش استفاده از منابع الکترونیکی، شرایط اقتصادی خانوارها و ضرورت دسترسی آسانتر به کتاب، از جمله عواملی هستند که در بررسی وضعیت مطالعه باید مورد توجه قرار گیرند.
در این میان، توسعه کتابخانههای عمومی، افزایش نقاط خدمتی در مناطق روستایی، راهاندازی کتابخانههای سیار و اجرای طرحهایی مانند «روستاهای دوستدار کتاب» و «پایتخت کتاب ایران» از اقداماتی است که با هدف گسترش عدالت فرهنگی و تقویت فرهنگ مطالعه دنبال میشود؛ با این حال، پرسش اساسی این است که آیا توسعه امکانات کتابخانهای بهتنهایی میتواند مردم را به کتاب نزدیکتر کند یا برای نهادینه شدن فرهنگ مطالعه باید برنامههای فرهنگی و ترویجی نیز با جدیت بیشتری دنبال شود؟
بررسی وضعیت کتابخوانی در آذربایجانغربی نشان میدهد ارتقای این شاخص، علاوه بر توسعه زیرساختها، به برنامهریزی مستمر برای حضور مؤثر کتاب در خانوادهها، مدارس و زندگی اجتماعی مردم نیاز دارد.
از یک سو، گرانی کتابهای چاپی و کاهش قدرت خرید، دسترسی بخشی از خانوادهها به منابع مطالعاتی را دشوار کرده و از سوی دیگر، تغییر الگوی مصرف فرهنگی و گرایش به نسخههای الکترونیکی، شیوههای سنتی مطالعه را دستخوش تحول کرده است. در چنین شرایطی، توسعه زیرساختهای کتابخانهای و گسترش خدمات سیار، بهویژه در روستاها و مناطق کمبرخوردار، میتواند بخشی از این فاصله را جبران کند؛ هرچند افزایش تعداد کتابخانهها بهتنهایی تضمینکننده افزایش سرانه مطالعه نیست.
آمارها و برنامههای اعلامشده از سوی مدیران فرهنگی استان نشان میدهد آذربایجانغربی در کنار توسعه دسترسی به کتاب، به سیاستهای حمایتی و برنامههای مستمر برای نهادینه کردن فرهنگ مطالعه نیاز دارد؛ مسیری که موفقیت آن در گرو همراهی خانوادهها، مدارس، رسانهها و دستگاههای فرهنگی است.

گرانی کتاب؛ مطالعه از سبد فرهنگی خانوادهها فاصله میگیرد
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجانغربی با اعلام اینکه سرانه مطالعه در استان بهطور میانگین روزانه ۱۴ دقیقه است، گفت: میانگین سرانه مطالعه در کشور ۱۵ دقیقه اعلام شده و فاصله استان با میانگین کشوری چندان قابل توجه نیست.
علیرضا نوروزی در گفتگو با خبرنگار مهر، کاهش قدرت خرید خانوارها و افزایش هزینهها را از عوامل کاهش تمایل مردم به خرید کتابهای چاپی عنوان کرد و افزود: شرایط اقتصادی موجب شده کتاب چاپی در اولویتهای آخر سبد مصرف فرهنگی خانوادهها قرار بگیرد؛ چراکه کاهش توان اقتصادی بهطور طبیعی بر حوزه فرهنگ و کتاب نیز تأثیر میگذارد.
وی با اشاره به افزایش استفاده از نسخههای الکترونیکی کتاب با قیمتی حدود یکدهم نسخه چاپی اظهار کرد: بخشی از جامعه با توجه به هزینه کمتر، مطالعه نسخههای الکترونیکی را به خرید کتاب چاپی ترجیح میدهند.
نوروزی همچنین تأکید کرد: کاهش خرید کتاب چاپی لزوماً به معنای کاهش میزان مطالعه نیست؛ چراکه در شیوه محاسبه سرانه مطالعه، خرید کتاب چاپی، مراجعه به کتابخانهها و میزان امانت کتاب مورد توجه قرار میگیرد، در حالی که بخش قابل توجهی از مطالعه مردم از طریق فضای مجازی و بسترهای دیجیتال انجام میشود.
نوروزی گفت: یکی از مسائل مهم در ترویج کتابخوانی، فراهم کردن دسترسی آسان و نزدیک به کتاب است. همه افراد فرصت یا امکان مراجعه مستمر به کتابخانهها را ندارند، بنابراین باید از ظرفیت فضاهایی که مردم بهصورت روزانه با آنها سروکار دارند، استفاده کنیم.
وی ادامه داد: ایجاد کتابخانههای کوچک در واحدهای صنفی و ایستگاههای کتاب در مراکز درمانی نیز با همین نگاه دنبال میشود تا کتاب در محیطهای عمومی و روزمره بیشتر دیده شود و فرصت مطالعه برای افراد افزایش یابد.
نوروزی اضافه کرد: توجه به نویسندگان و تولیدات فرهنگی استان از محورهای مهم برنامههای امسال است. برگزاری جشنواره دوسالانه انتخاب کتاب سال آذربایجانغربی، تجلیل از نویسندگان بومی، برگزاری کارگاههای ادبی و ترویجی و دیدار با نویسندگان در مراکز انتشاراتی از جمله برنامههایی است که در این زمینه دنبال میشود. معتقدیم معرفی آثار نویسندگان استان و فراهم کردن زمینه دیدهشدن آنها، میتواند به تقویت جریان تولید و عرضه کتاب در منطقه کمک کند.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان غربی گفت: برای جذب نسل جدید نمیتوان تنها به شیوههای سنتی ترویج مطالعه اکتفا کرد. باید زبان ارتباط با نوجوانان و جوانان را شناخت و از ظرفیت مدرسه، دانشگاه، فضای مجازی و برنامههای فرهنگی برای معرفی کتاب استفاده کرد.
وی خاطرنشان کرد: کتاب باید با علایق و نیازهای مخاطب امروز پیوند بخورد و معرفی آن نیز به شکلی باشد که برای نسل جوان جذابیت داشته باشد. برگزاری نشست های ادبی، کارگاههای ترویجی و برنامههای کتابمحور در محیطهای آموزشی و فرهنگی میتواند در ایجاد این ارتباط مؤثر باشد.
نوروزی با بیان اینکخ افزایش سرانه مطالعه تنها با افزایش تعداد برنامهها یا برگزاری نمایشگاههای کتاب محقق نمیشو د افزود: باید زمینهای فراهم شود که مطالعه به بخشی از عادت روزانه خانوادهها تبدیل شود. دسترسی به کتاب، معرفی درست و مستمر آثار، حمایت از فعالیتهای فرهنگی و مشارکت نهادهای مختلف در این مسیر اهمیت دارد.
وی تاکید کرد: در این زمینه، لازم است آموزش و پرورش، دانشگاهها، کتابخانهها، رسانهها و مجموعه های فرهنگی در کنار یکدیگر فعالیت کنند تا کتاب خوانی از یک رفتار مناسبتی به یک عادت پایدار اجتماعی تبدیل شود.
با وجود این، سرانه روزانه ۱۴ دقیقهای مطالعه در استان همچنان ضرورت توجه به ترویج کتابخوانی را برجسته میکند؛ موضوعی که نمیتوان آن را صرفاً به وضعیت اقتصادی یا تغییر شیوههای دسترسی به محتوا محدود کرد و عواملی همچون نهادینه نشدن عادت مطالعه، کمبود دسترسی در برخی مناطق و ضرورت تقویت برنامههای فرهنگی نیز در آن نقش دارند.

کتابخانهها به دنبال گسترش دسترسی؛ ۶ نقطه خدمتی جدید در راه است
در کنار وضعیت سرانه مطالعه، توسعه زیرساخت های کتابخانهای یکی از مسیرهای مهم برای افزایش دسترسی مردم به کتاب و منابع مطالعاتی است. در همین راستا، مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجان غربی از اضافه شدن ۶ نقطه خدمتی جدید به شبکه کتابخانههای استان همزمان با هفته کتاب خبر داده است.
خدیجه معصومی در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر ضرورت توسعه متوازن خدمات کتابخانهای اظهار کرد: بازتوزیع خدمات و تسهیل دسترسی یکپارچه و فراگیر مردم به کتابخانهها، بهویژه در مناطق روستایی و کمبرخوردار، از محورهای اصلی برنامه های این مجموعه است.
به گفته وی، آذربایجانغربی در حال حاضر ۱۳۹ نقطه خدمتی با زیربنای ۴۶ هزار و ۴۷۶ مترمربع دارد که ۳۷ نقطه آن در مناطق روستایی مستقر است و ۲۲ نقطه نیز از طریق کتابخانههای سیار، روستاهای فاقد کتابخانه و مناطق کمبرخوردار را پوشش میدهد.
یکی از برنامههای پیشبینیشده در هفته کتاب، افتتاح کتابخانه شهدای میناب ۱۶۸ در بخش کوهسار شهرستان سلماس است. این کتابخانه با زیربنای ۲۵۸ مترمربع، پنج هزار جلد کتاب و صرف ۴۰ میلیارد ریال اعتبار برای تعمیر و تجهیز، با همکاری دهیاری و بخشداری منطقه آماده بهرهبرداری شده است.
همچنین نخستین کتابخانه سیار شهرستان مهاباد راهاندازی شده که در حال حاضر پنج نقطه خدمتی را پوشش میدهد و امکان دسترسی ساکنان مناطق فاقد کتابخانه ثابت به منابع مطالعاتی را فراهم میکند.
معصومی با اشاره به اضافه شدن ۶ نقطه خدمتی جدید در شهرستانهای سلماس و مهاباد در هفته کتاب گفت: با تحقق این برنامه، تعداد نقاط خدمتی ثابت استان به ۱۱۷ و نقاط خدمتی سیار به ۲۲ مورد خواهد رسید.

توسعه کتابخانه کافی نیست؛ کتاب باید وارد زندگی روزمره مردم شود
افزایش تعداد کتابخانهها، راهاندازی مراکز سیار و گسترش خدمات در مناطق روستایی، گامهای مهمی در مسیر عدالت فرهنگی محسوب میشوند؛ اما توسعه فیزیکی زیرساختها بهتنهایی نمیتواند تضمینکننده افزایش سرانه مطالعه باشد.
کتابخانه زمانی به یک پایگاه مؤثر فرهنگی تبدیل میشود که علاوه بر دسترسی به منابع متنوع و بهروز، با برنامههای مستمر ترویج کتابخوانی، نشستهای نقد و بررسی کتاب، فعالیتهای ویژه کودکان و نوجوانان و مشارکت مدارس، خانوادهها و تشکلهای فرهنگی همراه باشد.
از سوی دیگر، با توجه به تأثیر کاهش قدرت خرید مردم بر بازار کتاب، حمایت از طرحهای خرید کتاب، تقویت کتابخانههای عمومی، گسترش دسترسی به نسخههای الکترونیکی و فراهم کردن امکان استفاده رایگان یا کمهزینه از منابع مطالعاتی میتواند در افزایش فرصت مطالعه مؤثر باشد.
در همین راستا، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجانغربی نیز دو طرح «روستاهای دوستدار کتاب» و «پایتخت کتاب ایران» را از برنامههای مهم ترویج فرهنگ مطالعه در استان عنوان کرده و گفته است که هر سال معمولاً ۲ تا ۳ روستای آذربایجانغربی در میان ۱۰ روستای منتخب کشور در طرح روستاهای دوستدار کتاب قرار میگیرند.
کتابخوانی نیازمند فراتر رفتن از آمارهاست
آنچه از مجموع آمارها و برنامههای اعلامشده برمیآید، نشان میدهد آذربایجانغربی برای ارتقای جایگاه کتاب و کتابخوانی، هم به توسعه زیرساختها و هم به سیاستهای حمایتی و فرهنگی مستمر نیاز دارد.
سرانه مطالعه روزانه ۱۴ دقیقهای، هرچند فاصله زیادی با میانگین اعلامشده کشور ندارد، اما نباید به بهانه نزدیک بودن به میانگین کشوری، ضرورت ارتقای آن نادیده گرفته شود. مسئله اصلی تنها افزایش چند دقیقه به زمان مطالعه نیست؛ بلکه باید شرایطی فراهم شود که کتاب از کالایی کماولویت در سبد خانوار به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شود.
تحقق این هدف، نیازمند نگاهی فراتر از افتتاح کتابخانه و اعلام آمارهای سالانه است؛ نگاهی که در آن دسترسی اقتصادی به کتاب، گسترش خدمات مطالعاتی در مناطق محروم، تقویت برنامههای فرهنگی و ایجاد انگیزه مطالعه در نسل کودک و نوجوان بهصورت همزمان دنبال شود.
در نهایت، آینده کتابخوانی در آذربایجانغربی نه فقط به تعداد کتابخانهها، بلکه به میزان حضور کتاب در خانهها، مدارس و زندگی روزمره مردم گره خورده است؛ مسیری که پیمودن آن همکاری مستمر دستگاههای فرهنگی، آموزشوپرورش، شهرداریها، کتابخانهها، رسانهها و خانوادهها را میطلبد.


نظر شما